Testujemy stopy

Bardzo ważnym elementem dobrego programu treningowego jest najpierw ocena, a później kontrola ustawienia i prawidłowej pracy stopy, która jest początkiem łańcucha biomechanicznego.

Leonardo da Vinci już w XV wieku napisał, że „ludzka stopa jest machiną o mistrzowskiej konstrukcji oraz dziełem sztuki”. Ta złożona i niezwykła konstrukcja jest niestety często traktowana po macoszemu przez lekarzy, fizjoterapeutów oraz trenerów. Stopa niesie ciężar naszego ciała przez całe życie, a w dzisiejszych czasach coraz bardziej jest narażona na różnego rodzaju urazy i przeciążenia. Niedopasowane obuwie, otyłość, sporty maksymalnie eksploatujące tę część ludzkiego ciała przyczyniają się do powstawania wielu deformacji oraz urazów. Współpraca lekarzy, fizjoterapeutów oraz trenerów pozwoli na precyzyjne diagnozowanie oraz leczenie chorób, a także urazów stopy i stawu skokowego. Podczas treningów należy zwracać uwagę nie tylko na pracę całego ciała i każdego stawu, ale także na ustawienie i prawidłową pracę stopy, która jest początkiem łańcucha biomechanicznego. W skład stopy i stawu skokowego wchodzi 26 kości i liczne stawy, które stanowią czynnościową całość. Mechanikę stawu skokowego i stopy zapewnia wspólna praca kości, stawów, licznych więzadeł i mięśni. Żaden z elementów budujących ten mechanizm nie funkcjonuje oddzielnie. Zdrowa stopa i staw skokowy umożliwiają m.in. prawidłowy chód i bieg, adaptację do nierówności terenu oraz zapewniają amortyzację wstrząsów, ochraniając przez to inne stawy organizmu. O tym, jak ważna jest rola stopy, świadczy fakt, że rocznie wykonujemy od około 750 000 do 1 500 000 kroków.

Prawidłowe funkcjonalne badanie składa się z oceny ustawienia stóp, powstałych deformacji i modzeli oraz z badania ruchomości stawów, wydolności więzadeł, siły mięśniowej oraz wykonania specyficznych testów, pozwalających wstępnie zdiagnozować zaistniały problem. Oprócz oceny funkcjonalnej należy w pierwszej kolejności porozmawiać z klientem o powstałym problemie. Jeżeli zgłaszane są dolegliwości bólowe i dyskomfort, należy ustalić, kiedy pojawiły się one po raz pierwszy, w jakich sytuacjach się nasilają, a kiedy ustępują i jaki jest ich charakter.


Badanie funkcjonalne stawu skokowego i stopy

Badanie należy przeprowadzić w pozycji stojącej i siedzącej oraz podczas chodu. W celu prawidłowej oceny stóp polecamy klientowi zdjąć obuwie oraz odsłonić kolana, by zaobserwować ustawienie stawów kolanowych. Oprócz badania samych stóp koniecznie należy obejrzeć obuwie, w jakim nasz klient trenuje i chodzi najczęściej. Wiele osób nosi zbyt małe i niedopasowane buty, co prowadzi do dyskomfortu, bólu oraz pojawiania się deformacji. Nadmierne zużycie buta po jego bocznej bądź przyśrodkowej stronie będzie świadczyło o nieprawidłowym obciążaniu stopy, co przekładać się będzie na złą pracę i przeciążanie stawów i mięśni. W takim przypadku powinny być zastosowane m.in. indywidualnie dopasowane wkładki ortopedyczne, zwłaszcza u osób aktywnych sportowo.

■  Oceniając stopy, patrzymy na nie od przodu oraz od tyłu, aby zaobserwować ich ustawienie. Stopy powinny znajdować się w osi długiej kończyn, nie bocznie ani przyśrodkowo. Patrzymy na położenie palców oraz wszelkiego rodzaju odciski i zaczerwienienia skóry. Oceniając stopę od tyłu, oceniamy ustawienie pięty. Normalnie pięta powinna znajdować się w pozycji neutralnej lub w niewielkiej koślawości (na zewnątrz). Gdy mamy do czynienia ze stopą płasko-koślawą, jej część przednia ustawiona będzie w odwiedzeniu, a badający zauważy wystające poza obrys stopy palce.

■  W następnej kolejności ocenić należy działanie mięśnia piszczelowego tylnego. Polecamy naszemu klientowi, by stanął na jednej nodze i wspiął się na palce. Prawidłowo, podczas tego badania, pięta powinna ustawić się w szpotawości (do środka), a w okolicy kostki przyśrodkowej nie powinien wystąpić ból. Jeżeli pięta pozostaje w koślawym ustawieniu bądź w okolicy kostki przyśrodkowej pojawiają się dolegliwości bólowe, świadczy to o dysfunkcji ścięgna mięśnia piszczelowego tylnego. Jeżeli w takim przypadku, pomimo pojawiającego się bólu, będzie kontynuowany trening, może prowadzić to do pogłębienia dysfunkcji, a w przyszłości do operacji. Jeżeli klient zgłasza taki problem, należy skierować go do chirurga stopy bądź fizjoterapeuty i dopiero po konsultacji kontynuować treningi z uwzględnieniem wytycznych.
W tym momencie warto przypomnieć o trójnożnym modelu budowy stopy. Trzema punktami podparcia są głowa I i V kości śródstopia oraz pięta. Wiele osób mających problemy ze stopą, stawem skokowym, kolanowym czy biodrowym, nie opiera stopy na wymienionych punktach, lecz na jej zewnętrznych krawędziach. Łatwo jest to zauważyć podczas chodu, kiedy klient przetacza stopę nie przez paluch, lecz przez jej zewnętrzną krawędź, oraz gdy podczas stania jednonóż w trakcie łapania równowagi stopa opiera się wyłącznie na swej zewnętrznej części. Jeżeli zauważymy taki problem i chcemy bezpiecznie kontynuować trening, należy w pierwszej kolejności nauczyć klienta prawidłowego obciążania stopy, wyjaśnić istotę problemu oraz poinformować o konsekwencjach wynikających ze złego ustawienia stóp. W celu nauczenia trzech punktów podporu niezbędne do ćwiczeń będzie lustro, aby klient sam mógł kontrolować pracę nie tylko stopy, lecz wszystkich pozostałych stawów kończyny dolnej oraz pilnować sylwetki swojego ciała. Po nauczeniu prawidłowego podporu stopy można kontynuować ćwiczenia dynamiczne oraz na podłożu niestabilnym. Konsekwencją braku prawidłowego podporu mogą być nasilające się dolegliwości bólowe stopy, stawów kolanowych i biodrowych, a w dalszej kolejności również kręgosłupa.

■  Po zbadaniu w pozycji stojącej przechodzimy do oceny chodu. Oprócz wspomnianego wcześniej prawidłowego przetaczania zwrócić należy uwagę na: szybkość chodu, czasowe obciążenia kończyn dolnych, długość kroku, pracę stawu skokowego, ustawienie stopy względem kości podudzia oraz oczywiście ustawienie stawów kolanowych i biodrowych. Nieprawidłowy chód będzie miał przełożenie na patologiczne przeciążenia podczas biegu i w trakcie wykonywania ćwiczeń dynamicznych.

■  Po badaniu w pozycji stojącej i obserwacji chodu należy przejść do badania klienta w pozycji siedzącej. W badaniu w pozycji siedzącej można ocenić m.in.: obecność modzeli na podeszwie stopy, obrzęki, krwiaki, przykurcze mięśni, można zbadać zakres ruchomości stawów oraz wykonać różnego rodzaju specyficzne testy kliniczne. W pierwszej kolejności zwracamy uwagę na obecność obrzęków i ich umiejscowienie. Obrzęk zlokalizowany w konkretnym miejscu może świadczyć o zapaleniu np. ścięgna Achillesa bądź pojedynczego stawu. W takiej sytuacji kontynuacja intensywnych treningów powodować będzie nasilenie bólu i stanu zapalnego oraz pogłębienie problemu. Krwiak pourazowy wskazuje na uszkodzenie tkanek miękkich w miejscu jego powstania. W takim momencie należy przerwać ćwiczenia i zastosować odpowiednie leczenie oraz czasowe zaprzestanie treningów. Gdy zaobserwujemy, że skóra jest napięta, błyszcząca i gładka, może wskazywać to na poważną patologię naczyniową. Modzel oznacza miejsce największego obciążania masą ciała. W zdrowej stopie modzele mogą znajdować się pod głową I i V kości śródstopia oraz na pięcie. Bolesny modzel występujący pod głową II kości śródstopia jest objawem obniżenia łuku poprzecznego stopy. Osoba z takim problemem będzie odczuwała w okolicy przodostopia piekące bóle, które uniemożliwiają aktywność sportową, a nawet chód.

Oceniając ruchomość stawów, należy rozpocząć od stawu kolanowego. Sztywność w tym stawie będzie przekładała się na bóle w obrębie stawu skokowego i stopy. Następnie przechodzimy do badania zakresu ruchomości skokowo-goleniowego oraz wszystkich stawów stopy. Po zbadaniu ruchomości przechodzimy do badania siły poszczególnych grup mięśniowych.
■  Po ogólnym badaniu należy wykonać specyficzne testy kliniczne, mogące jednoznacznie wskazać na powstałą patologię. Opisano wiele testów klinicznych pomagających w diagnostyce chorób i urazów. W trakcie treningów najczęściej dochodzi do skręcenia stawu skokowego, zapaleń i przeciążeń przede wszystkim ścięgna Achillesa i rozcięgna podeszwowego oraz złamań. Bagatelizowanie zapalenia ścięgna Achillesa może prowadzić do jego całkowitego przerwania i długiej rekonwalescencji. Badanie zawsze wykonujemy, porównując obie kończyny, wykonanie ogólnego badania i przeprowadzenie testów tylko chorej stopy jest błędem metodycznym i może prowadzić do błędnej diagnostyki, a tym samym do nieprawidłowego postępowania.

Na zakończenie
Pamiętajmy, że w razie najmniejszych wątpliwości ważne jest odpowiednio wczesne skierowanie klienta na konsultację do lekarza specjalizującego się w leczeniu stopy i stawu skokowego (tzw. chirurga stopy, najczęściej lekarza ze specjalizacją z ortopedii i traumatologii).

 

Fot. Brina Blum/unsplash.com